Từ một kỳ thi nghĩ về chuyện nói theo, nói dối

173

VNTN – Tạm đặt sang một bên những bất cập đã được bàn nhiều về chuyện đề thi, là người chấm thi trực tiếp đọc bài viết của thí sinh trong kì thi THPT quốc gia 2015 vừa qua, chúng tôi muốn bàn về câu chuyện đáng ngại qua các bài thi môn Văn.


Làm bài kiểu nghĩ theo, viết theo

Trong quá trình chấm bài thi môn Văn kì thi THPT quốc gia 2015 vừa qua, đọc nhiều lượt bài viết của học sinh, chúng tôi ghi nhận được khá nhiều điều “lạ”.

Câu 8 phần I của đề thi yêu cầu học sinh bày tỏ suy nghĩ của bản thân về vấn đề có những người “chỉ lo túi tiền rỗng đi nhưng lại không biết lo tâm hồn mình đang vơi cạn, khô héo dần”. Người chấm thường xuyên gặp những kiểu viết như sau:

 “Chúng ta hãy giữ cho tâm hồn mình không bị vơi cạn khô héo bởi vì đồng tiền là thứ ghê bẩn hại ta”; “Giới trẻ ngày nay thật sai lầm không phân biệt được cái gì là xấu cái gì là tốt, cái gì là tâm hồn cái gì là đồng tiền”; “Điều cần nhất trong cuộc sống này không phải là tiền bạc. Con người cần phải giữ lấy tâm hồn của mình”.v.v.. Hầu như nhất loạt các bài viết của học sinh đều cùng một hướng giải quyết: con người phải biết “lo” cho tâm hồn, tiền không quan trọng bằng tâm hồn. Tuyệt nhiên không thấy có học sinh nào viết rằng con người cũng phải …“lo” cho cả túi tiền nữa.

Chúng tôi không tin rằng các em không nghĩ như vậy, vấn đề ở đây là các em đang phải nghĩ về đề thi. Một áp lực vô hình nào đó đã khiến các em viết bài bàn về sự vô cảm một cách đầy vô cảm.

Nguồn: Internet

Câu 1 phần II của đề thi yêu cầu học sinh bày tỏ suy nghĩ của bản thân về vấn đề “Việc rèn luyện kĩ năng sống cũng cần thiết như việc tích lũy kiến thức”. Đại đa số các em đều nghiêng hẳn theo chiều hướng khẳng định rằng kĩ năng sống cần thiết hơn kiến thức (chưa nói đến chuyện các khái niệm “kĩ năng” và “kiến thức” cũng không được hiểu đúng đắn, đầy đủ). Người chấm thường gặp những kiểu viết như sau: “Điều quan trọng nhất của một con người chúng ta là phải rèn luyện kĩ năng sống”; “Mục đích cuối cùng phải là rèn luyện kĩ năng sống chứ không phải là tích lũy kiến thức”; “Nếu không rèn luyện cho mình kĩ năng sống thì kiến thức cũng chẳng có ý nghĩa gì”.v.v..

Với sự “chuẩn bị” từ trước, khá nhiều học sinh lấy ví dụ liên hệ giống nhau để bàn về kĩ năng sống – đó là ví dụ về vận động viên bơi lội nổi tiếng Nguyễn Thị Ánh Viên. Lạ thay, không thấy các em nói về tài năng của Ánh Viên, bài nào cũng khẳng định rằng vận động viên này là một tấm gương điển hình về rèn luyện kĩ năng sống. Các em “gán ghép” một cách vô tư, thản nhiên như thế hẳn cũng bởi việc lấy ví dụ liên hệ đã thành một áp lực, một công thức.

Chúng tôi đặt ra tình huống khác: đề bài ở đây được thay bằng một ý kiến khẳng định sự quan trọng của kiến thức. Sẽ không khó để đoán ra khi đó học sinh sẽ ngay lập tức viết bài khẳng định kiến thức mới quan trọng, kĩ năng sống không có nghĩa lí gì… Và tất nhiên, khi đó các em sẽ vẫn lấy ví dụ về Nguyễn Thị Ánh Viên, nhưng vận động viên này sẽ được khẳng định rằng cô thành công là vì có kiến thức (chứ không phải kĩ năng sống).

Là thầy cô, người chấm thi không thể không buồn khi đại đa số học sinh viết bài bàn về kĩ năng sống và kiến thức nhưng lại đang thiếu cả kiến thức lẫn kĩ năng.

Nếu lấy tiêu chí phân loại để chọn lọc học sinh là mục đích cao nhất của kì thi thì chúng tôi cho rằng những người tổ chức đã thất bại. Bởi lẽ: người chấm không thể đánh giá học sinh khi mà gần như tất cả các em đều chỉ đang “nghĩ theo”, “viết theo”.

Dạy định hướng và nguy cơ dạy nói dối

Trong khi mòn mỏi đọc những bài viết đơn giản, khuôn đúc, hời hợt, chúng tôi tất nhiên mong có những bài viết mới mẻ, sáng tạo, độc lập, có tư duy. Và đây là “kết quả” thu được: “Trong vườn hoa văn học Việt Nam lộng lẫy ngát hương có nhiều cái tên vàng ngọc. Trong số đó, cái tên sáng chói lọi nhất là Nguyễn Minh Châu với tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa”; “Như vậy qua tác phẩm xuất sắc của mình nhà văn Nguyễn Minh Châu đã thể hiện một tài năng tuyệt vời với những nghệ thuật hết sức tinh tế”. v.v.. Sáo rỗng. Vô trách nhiệm. Đó là cảm giác rõ nhất khi đọc những bài viết như thế.

Ở đây, liệu các em học sinh có phải là những người đầu tiên đáng trách?

Không tự nhiên khi mà những người trẻ đang tuổi 18 vô tư vui sống lại phải… nói dối. Không tự nhiên mà khi đặt bút viết bài cho thầy cô giáo chấm bài, học sinh lại phải… nói dối.

Về phía những người tổ chức, do quá nhiều lí do khác nhau, họ vẫn đang phải tổ chức những kì thi với cách đánh giá kém hiệu quả. Kiểu đánh giá hiện nay bị ảnh hưởng tiêu cực bởi cách ra đề thi đơn điệu, máy móc, một chiều, không phát huy tính độc lập và sáng tạo của học sinh. Đề thi hỏi về bệnh vô cảm thì tất nhiên các thí sinh nhất loạt như nhau lên án hiện tượng vô cảm. Đề thi hỏi về kĩ năng sống thì tất nhiên các thí sinh nhất loạt khẳng định sự quan trọng của kĩ năng sống. Đề thi hỏi về tác phẩm của nhà văn/nhà thơ nào thì tất nhiên các thí sinh nhất loạt khẳng định đó là nhà văn/nhà thơ xuất sắc nhất. Nhìn chung, thí sinh chỉ khẳng định lại vấn đề mà đề thi đưa ra (chứ còn biết viết sao nữa!?). Kiểu thi cử đánh giá như vậy mặc dù rất phiến diện và kém hiệu quả nhưng vẫn cứ trở thành mục tiêu tối quan trọng của việc dạy học hiện nay. Cả thày và trò sẽ cùng nhau mặc định trước: nếu hỏi thế này thì đáp án bài viết sẽ phải thế này, nếu hỏi cái gì thì đáp án bài viết sẽ phải là cái gì. Chúng ta chưa có được những câu hỏi, những đề thi tạo được điều kiện cho học sinh tự bộc lộ suy nghĩ, quan niệm, cách nhìn nhận, tình cảm của chính mình, và quan trọng là bộc lộ một cách độc lập, tự tin, thành thật. Cũng phải thừa nhận, để có được những đề thi như thế là cả một vấn đề khó khăn, rất khó khăn. Nhưng khó khăn không có nghĩa là không làm.

Về phía giáo viên, chúng tôi cho rằng có hai vấn đề lớn khiến họ buộc phải dạy cho học sinh học theo định hướng: thứ nhất là áp lực từ mục tiêu thi cử, thứ hai là cản lực từ thói quen kinh nghiệm chủ nghĩa. Trước hết, không khó để nhận thấy phần nhiều giáo viên Văn hiện nay phải dạy theo hệ thống dàn ý, từ kiến thức đọc hiểu cho đến kĩ năng nghị luận, kể cả nghị luận xã hội lẫn nghị luận văn học (vấn đề ở chỗ, với đặc thù môn học, hệ thống dàn ý này thường khiên cưỡng, khó thuyết phục). Chỉ giải quyết được hệ thống dàn ý đó thôi là đủ cho cả thầy và trò mệt mỏi rồi, sao có thể tìm thấy sự hứng thú hay sáng tạo. Bên cạnh đó, do đặc thù công việc, không khó nhận thấy sự lặp lại nhàm chán trong quá trình giảng dạy của giáo viên Văn. Điều đó dễ khiến người dạy Văn bị xơ cứng, bị mòn, bị triệt tiêu ý tưởng và hứng khởi, và việc dạy Văn của họ dần dần vô tình trở thành một thứ kinh nghiệm chủ nghĩa, xa rời thực tiễn cuộc sống. Học sinh chưa phát hiện thì giáo viên đã chỉ ra cho sẵn, học sinh không nghĩ như thế nhưng giáo viên bảo như thế. Cứ theo “quy trình” như vậy, giáo viên đang vô tình dạy học sinh phải theo định hướng của thầy cô và đáp án kì thi. Có quá không khi nói rằng chúng ta đang dạy học sinh nói dối?

Về phía học sinh, các em cũng có những lí do riêng. Thực tế học bài trên lớp vừa thiếu thực chất lại vừa nhàm chán, mục tiêu thi cử và lựa chọn ngành nghề như một áp lực đương nhiên, nhiều mối quan tâm khác hấp dẫn hơn văn chương, tất cả đã khiến cho phần nhiều học sinh tiếp cận với môn Văn một cách hời hợt, lệch lạc. Nhận thức môn Văn là “bay bổng”, là “mĩ miều” khiến học sinh viết bài một cách chung chung, sáo rỗng, giả dối, thiếu trách nhiệm cũng là điều dễ hiểu.
“Vượt lên trên tất cả, theo tôi nghĩ, đề thi hiện nay cần nhất là tạo điều kiện cho các em bắt đầu đi từ trải nghiệm, từ vốn sống của chính bản thân mình mà cất lên tiếng nói đối với người khác, với cộng đồng. Nghĩa là phải phát huy lòng trung thực tận cùng của học trò. Một cái đề mà tạo điều kiện cho học trò ăn theo nói leo, nói dối, nói không bằng cái trải nghiệm, cái cảm, cái nghĩ của mình là một đề thất bại. Quan sát, không ít một số đề nghị luận xã hội gần đây ở các cấp đã góp phần cho bệnh nói dối vốn đã tràn ngập trong xã hội hiện nay, lại thêm dòng lũ dối trá từ học đường nữa hợp vào khiến bệnh nói dối tràn bờ”. 
(Chia sẻ của nhà giáo – nhà văn Ngô Văn Giá 

trên trang facebook cá nhân)
“Việc chấm thi đang triệt tiêu yếu tố cảm xúc câu văn, chữ nghĩa. Giám khảo chấm chỉ lo bị sót ý của đáp án, mất đi cái nhìn tổng thể toàn cục. Cũng khó cho thí sinh vì với một đề văn như vậy, các em đâu có cảm xúc mà thể hiện. Người viết và người chấm cùng chung một nỗi niềm: khô, khó, khổ. Đọng lại sau mỗi bài chấm của thí sinh chỉ là những con số thập phân”. 
(Chia sẻ của tác giả Thiên Hoàng 

trên Báo điện tử Người lao động – nld.com.vn)

Thay lời kết

Những vấn đề đặt ra trên đây không có gì “lạ lẫm”. Nó cũng không phải là điều ngạc nhiên bất ngờ với nhiều người. Những người tổ chức có thể biết điều đó. Các nhà giáo tài năng và tâm huyết biết rõ điều đó. Những em học sinh thông minh, chịu suy nghĩ cũng biết. Vậy nhưng nó vẫn diễn ra trong sự lo ngại, trong sự mệt mỏi, và cả trong sự thờ ơ.

Biết rằng đấy là việc khó khăn, trong khi còn chưa tìm ra được những phương cách hiệu quả mang tính hệ thống, bền vững, chúng tôi nghĩ rằng trước hết cần giải quyết vấn đề trong chính mỗi cá nhân người dạy và người học. Cả thầy cô và học sinh đều tự trọng hơn, đều có trách nhiệm với chính bản thân mình hơn thì có lẽ chúng ta đã không phải “nói theo”, “nói dối” đến như vậy?
          Thái Nguyên, 16/7/2015

Phạm Lương